جهت نگهدارى آن مدارس و پرداخت مواجب و حقوق مدرسين و دادن خرج معاش طلاب تعيين كرده بودند ؟ آيا اروپائيان باعث اين شدند كه روحانيون و علماى دينى ما كه متوليان اين اوقاف‌اند عايدات اين املاك را حيف و ميل كنند ، بلكه موقوفه را به صورت ملك شخصى خود درآورند و كليهء مدارس و مساجد را مبدّل به خرابه و مزبله‌دان نمايند ؟ اگر امروز ملت ايران بخواهد كه اين عمارت و نيز ابنيهء خيريه را تعمير كرده ، آن‌ها را محل تعليم و تدريس و تربيت اطفال يا پرستارى مرضى كند ، چه كسى مانع خواهد شد غير از همين آقايان متوليان اوقاف ؟ بعد از چند صد سال الحال كه خواسته‌ايم زنان خود را با مردان همرتبه و همكار كنيم و باب تربيت را به روى ايشان مفتوح سازيم ، چه كسى سنگ در سر راه ما مىاندازد ؟ دول خارجى يا امثال و اقران خودمان ؟ بنده صريح عرض مىكنم كه نسوان با فهم و اراده بايد در راه حفظ آزادى جنس خود و در راه احقاق حق خود جهاد كنند و نگذارند مجاهدات چندين سالهء آزادىطلبان عقيم بماند و زحمات مدافعين حقوق نسوان به هدر برود . واجب‌ترين تكليف ما امروز اين است كه برسيم و ببينيم ايران را چه چيزى اين همه مدّت عقب نگاه داشته بود ؟ چه شد كه مملكت ما از آن مقام بلند خود تنزيل كرد ؟ چيست كه از براى ما سير سريع به راه ترقّى را ميسر خواهد كرد ؟ به چه نحو مىتوانيم هزار سال عقب‌ماندگى را در عرض چند سال جبران كنيم ؟ چگونه ممكن است كه به روى درّه‌اى چندين قرن كه ما را از ديگران جدا كرده است ، جسرى ببنديم و از آن بگذريم ؟ با چنين تكاليف واجب و كارهاى فوتى كه در پيش است ، آيا حماقت نيست كه وقت خود را صرف پوشاندن دماغ ايران خانم و ابروى خاور خانم كنيم ؟ اگر علماى شرع ما مساعدت به باز كردن چشم مردم و پيدا كردن راه‌حلّى براى اين مسائل مشكل بكنند خواهيم گفت « طبيبان روحانىاند اين گروه » و اگر خلاف اين عمل كرده ، سدّ راه ترقّى شوند ، ايمان مردم از دين و اهل دين سلب خواهد شد و خواهند گفت : قول چون خرما و همچون خار فعل * اين نه دينست اين نفاقست اى كرام اگر ارباب عمائم و پيشوايان دينى از در اغتشاش و ارتجاع و تعصب داخل شوند ، مخالفين ايشان نيز به راه تعصّب خواهند افتاد ، و به جاى آن‌كه باهم به خاطر كسب رفاه و تحصيل سعادت كار كنيم ، شمشير به كف گرفته به جان يكديگر خواهيم افتاد ؛ و اگر صاحبان فكر روشن و طالبان ترقّى و تمدن از بهبود اوضاع مأيوس گردند ، دست به دامان خارجيان زده خواهند گفت : شما را به خدا وقتى كه دنيا را اصلاح مىكنند ، ايران بدبخت را فراموش مكنيد . * . * . *